Dirk De Wachter zoekt zingeving en toont Levinas

Op de terugweg van een zalige lezing van Dirk De Wachter met een bijzonder interessante konfrontatie met de joodse filosoof Levinas neem ik alle fluostiften die ik ter beschikking heb om te zoeken naar lijnen in mijn haastige notities. Mijn oude cursus filosofie van Jean-Paul Robbeseyn van vijfentwintig jaar geleden uit het eerste jaar ‘maatschappelijk werk’ in Kortrijk vormt een aanvullende goede bron. De lezing in Antwerpen bracht me ook –weer- in warm contact met die bekende Ander, Jan Vandenberghe, priester en vroegere inspirerende proost van onze lokale Chirogroep.

De zoektocht naar uitwegen uit veel van de doodlopende straten van onze samenleving en de analyse van Dirk De Wachter komt als een mokerslag in mijn gezicht aan. Ik voel me niet platgeklopt maar wel ernstig en radicaal uitgedaagd. Er brandt vuur in mijn binnenste om er op 15 mei als de psychiater naar Sint-Niklaas komt op vraag van Vormingplus een even scherpe avond van te maken. De Wachter brengt in alle geval veel leven in mijn vergeelde notities uit 1988.

De titel van de lezing van De Wachter is filosofisch van insteek: zingeving als fundamentele uitdaging voor de postmoderne mens.

Over de staat van de samenleving

Op het kruispunt van psychiatrie en maatschappij  :

- Globalisering tot ondraaglijke vervreemding

- economisering tot onhaalbare versnelling

- informatisering tot virtualisering

- flexibilisering tot versplintering

- visualisering tot conditionering.

De janboel waarin we verzeild zijn geraakt noemt De Wachter de paradox van de efficiëntie.

De spreker gebruikt het beeld van blitse speedboten met blitse snelheden en blitse meisjes die zeggen ‘kijk, hoe fantastisch het leven is’. Helaas, mijn ervaring in de gevangenis, in de letsgroep en enkele passages in de psychiatrie leren mij ook en Dirk nog veel meer dat meer en meer mensen uit de boot vallen, en we zijn meer en meer nog enkel bereid om enkel nog reddingsvesten te gooien.

Voor De Wachter valt het op dat er nauwelijks nog een tussenfase is, op de boot (succes) en naast de boot (verlies) liggen angstaanjagend dicht bij elkaar. En de reddingsboot zit al propvol én de mensen vooraan klagen dat ‘het zo traag gaat’ en verwijten de psychiater …

Beelden van een armoedecongres jaren geleden met die andere Dirk, namelijk groene denker Dirk Geldof duiken op bij het beeld van de snelheid van de boot die te groot is.

Over hotelervaringen reflecteert Dirk  dat ze baden in het grote magma van uniformiteit en hij hunkert niet alleen voor zichzelf naar localiteit. Ik zou het met de spreker ooit eens over couchsurfing willen hebben die radicaal breekt met overalgelijkuitziende kamers …

Over efficiëntie: deze wereld is ziek van efficiëntie (bij het horen van deze stelling vervloek ik mezelf hoe ik soms als een feniks op het werk lijsten afwerk zonder me al te veel van mijn medemens aan te trekken).

Economisering : alles wordt economisch afgemeten, de Raad van bestuur van ziekenhuizen bestaat tegenwoordig voor negentig procent uit bankiers maakt de spreker zich kwaad.

Versnelling: na drie dagen ziekenhuisopname vraagt men niet vrijblijvend ‘gaat het niet?’

Informatisering: Dirk is niet tegen informatica maar we dreigen naar een wereld te evolueren waarin we de echte ontmoetingen verliezen met verwarring tot gevolg. Wat zijn Facebookvrienden en waar beginnen echte ontmoetingen?

Flexibilisering: het natuurlijke ritme van dag en nacht en dat van de seizoenen is verbroken: we kunnen elk moment van het jaar kiwi’s eten maar nogal wat kinderen weten niet dat erwten in oorsprong niet uit het blikje komt. We verliezen zondagsrust … ik durf zelf al niet kijken naar alle ingepalmde zondagen voor de komende maanden.

Visualisering : de cultuur van het beeld is vele malen groter dan de cultuur van het woord geworden. Dat onze cultuur aan het “verbeelden” is voor de psychiater niet zo onschuldig als het lijkt. Woordcultuur wordt verengd tot het gebruik van oneliners en alle nuance gaat verloren. Met woorden kunnen we standpunten verbinden en beelden zetten ons vandaag sterk aan tot consumptie.

Consumptie zit zelf in een impasse: we hebben al alles en hoe kan de commerce ons toch nog dingen aangepraat (aangekocht) krijgen.

Probleem van zingeving : een existentieel tekort !  

Filosofie houdt zich bezig met vragen als ‘waarom doen we dit?’ en ‘wat is de zin van dit alles?’. Maar nep- en echte oplossingen zitten volgens de spreker tegenwoordig op drie sporen : medicalisering en psychologisering, cynisme (erger dan het eerste spoor) en een denken voorbije de klassieke kaders (daar komt Levinas in beeld).

Over medicalisering en psychologisering

Als alles niet meer goed of ‘goe’ gaat om de sms-taal van jongeren even over te nemen moet je naar de psychiater. De succesmaatschappij klopt zich voortdurend op de borst en wie niet-succesvol is heeft dat aan zichzelf te wijten (Dalrymple als NVA-goeroe ten voeten uit). Bovendien: patiënten hebben geen woorden meer voor wat er mankeert en eisen dat ‘ze zo vlug mogelijk weer op de speedboot kunnen’. Zelfde lijn van Paul Verhaeghe in Dendermonde : de tekorten van de wereld worden gemedicaliseerd.

Het adagium van de jezuïeten ‘plus est en vous’ ontaardt in ‘plus est pour vous’ en de afgrond ‘rien ne va plus’ is ontstellend nabij. Net als Verhaeghe zegt De Wachter: ‘Zijn en geven mijn patiënten geen interessante signalen?’ voor een ernstige systeemanalyse.

Over cynisme

Houding van ‘so be it’. Zet solidariteit op de helling. Trekt uw plan. Eigen schuld. Ik heb trouwens mijn bonus wel verdiend door zelf te werken (en over lijken te gaan).

Voorbije de klassieke kaders

Voor we bij Levinas aankomen presenteert de spreker Willam James en Fernando Savater. Wat James betreft sluit De Wachter aan dat we meer zijn dan een neurofysiologisch systeem (we zijn meer dan ons brein) maar ook psychologische en filosofische wezens. Nog eens daarboven:  het spirituele dat vragen stelt als het niet-noembare, en dat we vinden in het kunstige en in de poëzie. Michel Houellebecq toont het horrorbeeld van “gekloonde massale individuen ‘qui seulement rester vivant’ “. Savator leerde De Wachter dat filosofie wel antwoorden geeft maar nooit oplossingen, hoogstens vragen. (Een groot deel van) de oplossing van de wereld ligt dan ook in het niet-weten, in het twijfelen .. .

Figuur Levinas

Het boekje ‘Totalité et infini’ uit 1961 heeft De Wachter op een lange treinreis naar Boedapest van zijn paard gebliksemd. De Wachter raadt niet aan om Levinas te lezen in zijn pure vorm. Het is zware kost, haaks op een Angelsaksische traditie van rechtlijnige opbouw, maar Roger De Burggraeve heeft Levinas vertaald en leesbaar gemaakt voor een breder publiek dan Levinas ‘pur sang’. Levinas was als Jood gevlucht voor het stalinisme, daarna voor het nazisme en had contact met Husserl en zijn hele leven met Heidegger (net als dat andere monument Arendt). De Wachter verontschuldigd zich ook dat elk schema over het denken van Levinas dat volgt eigenlijk haaks staat op zijn “meanderende” denken. 

Het denken van Levinas

De wereld is iets bedreigends. Het is onze taak de vreselijkheid van de wereld zo goed mogelijk in te dammen, anders dreigt er onrecht. Ik vraag me af maar vergeet het te vragen in hoeverre de realiteit van de Holocaust dit wereldbeeld heeft gekneed. Levinas spreekt van het il y a, de naamloze totaliteit van het bestaan (waar Dirk veel patiënten in ziet verzuipen).

De uitdaging voor de succesvollen is om ons bewust te zijn van het niet-succesvolle van de wereld, we moeten kunnen inzien dat er een probleem is voor velen en om het bijbels uit te drukken dat we ‘uit het paradijs zijn verdreven’.

Genieten

Levinas focust zich op het kleine, het genieten van het banale, weg van de roetsjbaanervaringen. Kunnen onze kinderen nog genieten van het doodgewone, een wandeling in het bos … ? Vragen die De Wachter dit weekend ook in een artikel in de Bond stelt.  Voorbeelden zijn ‘bijna onnozel’ omdat we er zo veel aan voorbijlopen : op de bank zitten in de eerste lentezon, het vogeltje in de boom als je naar het werk fietst, hoe doodgewoner hoe beter. De mindfullnesscultuur raakt niet voor niets een gevoelige snaar in deze tijden en daagt ons uit om in het moment te zijn, tegen het voorbij lopen in de ratrace. Ik ga trouwens zeker eens afspreken met Ginny die mindfullness voor pluimen aan letsers aanbied !  (to do)

Waarom zijn we op aarde? Om de vreselijke kant aan zijn goede kant te doen draaien, zegt Levinas. Dirk De Wachter spreekt ook voortdurend over het gat dichten en waarschuwt voor escapisme, de vlucht in consumisme en of een peperdure cruise … de spreker heeft niets tegen cruises (want zoveel -ismes durven sterk moraliserend te klinken) maar vraagt zich af of ze ons echt bevrijden ?

Arbeiden

Arbeiden moeten we begrijpen als zelf actief de wereld grijpen. Zelf initiatief en verantwoordelijkheid nemen. Zelf bomen planten en daar een appel van eten die een kwadratisch genot geeft ten opzichte van de supermarktappel. Voor wie kleiner woont gaan we op 24 maart leren groenten kweken in bakken bij Steven … eigen sla plukken lijkt me een vergelijkbaar genot te verschaffen.

Werk is meer dan een noodzakelijk iets maar kan een bevrediging geven van het grootste genot. Een weer gaat het hier over het realiseren van kleine dingen en niet de carrièrre-achtige moves. De zin van ons werk zou met Levinas meer moeten zijn  dan genoeg verdienen om in het weekend te kunnen genieten.

Kennen

De wereld be-grijpen. In heldere en onderscheiden ideeën. Eén van de taken van de mens is om na te denken en ook hier weer het doodgewone. Nadenken over ‘wat is het goede leven?’ De eco-filosoof Ton Lemaire zou het wellicht roerend eens zijn : er is nood aan stilte. Bijna paradoxaal hebben we ook meer woorden nodig. De Wachter heeft het over betekenisvolle woorden eerder dan leeg getater. In de stilte kunnen woorden weer betekenis krijgen.

Uitdaging

Hoe kan iedereen de wereld vormen, want de wereld is niet vanzelf goed. Anders dan Rousseau vindt Levinas niet dat we als prinsen en prinsessen zijn geboren.

De knoop of : de essentie

In de blik van de Ander kunnen we weer mens worden, van aangezicht tot aangezicht. In mijn cursus vind ik een prachtige zin: “Slechts de aanblik van de Ander animeert en inspireert mij tot de goedheid en verantwoordelijkheid die ik altijd al was, maar die ik overstemd had door de zorg om mezelf als ‘iemand’ staande te houden” (cursus Robbeseyn, 1988).

Voor succesboys is de medemens storend, ambetant maar het is deze verstoring die zin geeft en die we nodig hebben. Het leven krijgt er niet alleen zin door, het IS het leven, volgens Levinas.

Ook dit staat haaks op onze cultuur waarin mislukking, falen, ziekte, dood, miserie … zoveel mogelijk wordt afgeschermd. En toch: de mens in nood appelleert ons. Als we niet antwoorden op deze noden , ook als academicus dreigen we onze tijd te ‘vernietsen’.

Voor Levinas is kwetsbaarheid en weerloosheid integraal deel van het leven  en een eis tot hulp. Zelf stond hij in de woelige jaren zestig niet op de barricaden zoals Sartre of Lacan maar werkte in stilte, in het niet-gemediatiseerde … (dat moet voor De Wachter een lastige kwestie zijn nu hij meer en meer in de media wordt opgevoerd).

Ook typerend voor onze tijd: we zoeken grote schuldigen en grote probleemoplossers zoals de Grieken, de vakbonden, de banken, de pharmacie, de politici …

Uit een stukje van Levinas dat De Wachter voorleest vallen woorden die bijna vreemd klinken in 2013: barmhartigheid, mensen afzonderen en tot hun recht laten komen, naïeven die in alle deemoed de Ander voor laten gaan , kiezen voor één welbepaalde nood, reële daden voor de kleine mens …

Vragenronde

Er zijn vragenrondes die bijblijven en er zijn er die vervelen. De ronde vandaag zit duidelijk in de eerste categorie.

Hoe moeten we eigen geluk begrijpen bij Levinas?

Het goed voelen van de individuele mens is bijzaak bij Levinas en zeker geen centraal idee. Geluk is eerder een bij-geschenk, zegt Jan die naast me zit. Trouwens: ingaan op het appel van de ander lost niet iets op, de zorg voor de ander neemt toe als je naar de ander gaat. Staat dit niet haaks op hoe hulpverleners en VDAB-consulenten moeten tellen en scoren? De Vlaamse overheid als één van de perverse kampioenen  in het meten van illusies over hulpverleningsinterventies? Heeft iemand het emailadres van de minister van Welzijn?

Als psychiater vindt Dirk de Wachter het ergste: mensen die zeggen geen problemen te hebben en voor wie alles fantastisch is.

Wat is de zin van verantwoordelijkheid opnemen?

Dat is de zin! Dirk herhaalt het met aandrang: dat is de zin. De zin zit in de zorg zelf. Eerst is er de verantwoordelijkheid en dan pas is er het zijn. Dit alles baadt in een sfeer van onvolkomenheid …  Wie zegt ‘ik ben goed bezig’ krijgt van Levinas een bolwassing.

Is er een finaliteit bij Levinas?

Neen, Levinas heeft niets met efficiëntie te maken. Hij plaatst ons in een existentiële positie VOOR de daden.

Maakte het geloof de dingen(het zoeken van zin) vroeger gemakkelijker?

Iedereen wordt nu veel individueler met zingeving (of het verlies daarvan) geconfronteerd door het wegvallen van de kerk, religie, rituelen … Borderline tijd gaat ook over: we zullen naar nieuwe structuren moeten gaan die ons zin geven? Zijn onder andere letsgroepen en transitieinitiatieven en wijkfeesten en breiclubs en downshifters (naast alle eeuwenoude verenigingen) hier nieuwe voorbeelden in deze zoektocht?

Hoe ziet Levinas de zorg voor jezelf, zichzelf?

De zorg voor de ander voedt en verrijkt jezelf. Zorg voor de ander dus niet zien als zelfopoffering. Zorg voor de ander begint ook met zorg voor jezelf en is dus niet tegengesteld.

Kritiek op Levinas?

Levinas sprak zich bvb niet uit over het Joods-Palestijns conflict en velen hebben hem dat kwalijk genomen. De massale onderdrukking en discriminatie van de anderen (de Palestijnen in de staat Israël) : waarom deed Levinas daar geen uitspraken over?

Dirk De Wachter kent deze kritiek en probeert als Levinas te reageren: iedereen moet zijn ding doen, ook mensen die maatschappelijke leiders zijn. Ook de splitsing van BHV moet door mensen gebeuren in de grootst mogelijke verantwoordelijkheid. Levinas is inderdaad altijd ‘onder de radar van de structuren gebleven’. Grote revoluties hebben ook veel narigheid gebracht. Dirk De Wachter roept ons op om te kijken wat we zelf kunnen doen en spreekt zijn sympathie uit voor bottom-up processen, zo basisdemocratisch mogelijk. Levinas wou de structuren niet omvergooien (en zou in die zin zelfs een beetje burgerlijk kunnen getypeerd worden) maar voeden met individuele verantwoordelijkheid.

Afronding : op zoek naar een echt café

Ik rond af en ga op zoek naar een authentieke koffiebar om Levinas te laten bezinken in stilte. In de buurt van Antwerpen Centraal lijken dit soort plekken onbestaande. Het conflict rond de zoektocht naar een koffiebar met een lokale eigen invulling en ver weg van alle eenheidsworst en plastic bekers aangereikt door perfecte langbenige vrouwen doet me terugdenken aan Griekenland. Een wandeling in één van de armste buurten van de stad Tessaloniki in 2006. Korte context: We krijgen uitleg over en in een werking  van Artsen Zonder Grenzen. Bij het verlaten van de organisatie stel ik voor een koffie te nuttigen. Ik wijs na vijf minuten naar een door en door doorrookt café waar oude mannen met een brede glimlach en snorren als Zorba achter bedoomde ruiten “communitas” vormen. Een type café waar je met de lets-of transitiegroep na een vergadering zou willen doorzakken. Mijn medeprojectleiders wijzen het voorstel radicaal van de hand en we belanden in de zoveelste steriele al te Europese hansworst uitziende plek. Het kleine verdriet van België is een feit. (In 2006 had ik ‘Het einde van de wereld’ van Mattijs van de Port nog niet ontdekt. Het beeld over ‘beschaving, redeloosheid en zigeunercafés in Servië’ doet me nog meer hunkeren naar authenticiteit, straks mag ik in Albanië en Kosovo en Montenegro en Bosnië en Servië helemaal zelf kiezen waar ik het zwarte goedje drink, en ben ik benieuwd naar nieuwe ontmoetingen met nieuwe Anderen).

Terug naar de lezing. De analyse is niet alleen doorwrocht , de woorden van De Wachter zijn ook ontzettend raak, het vizier om te kijken is adembenemend ruim. Zonder enige personencultus, met veel humor, met veel persoonlijke inbreng, met de nadruk op eerlijk engagement … ik kan me niet anders voorstellen dan dat Dirk om hem onbeschaamd te tutoyeren een hele mooie mens is. ‘Borderlinetijden’ werd door een vroegere collega en meer dan ooit vriend, bondgenoot en inspirator een boek genoemd met een pessimistische kijk op de stand van de wereld. Ik heb het boek niet gelezen en ben toch geneigd te twijfelen aan de hand van deze ontmoeting met de spreker. Als 24% van de Belgen aan een depressie lijdt of heeft geleden of zal lijden is dat een realiteit van waaruit we moeten vertrekken. De samenleving is zieker of minstens even ziek dan de ziekgemaakte slash kwetsbare patiënten die Dirk’s leven kruisen. En dat leidt tot terechte scherpe pijlen die we moeten afschieten . Wees mild voor de mensen en hard voor de structuren, zei sociologiedocent Stefaan Lievens altijd in de IPSOC. Het pijlen afschieten is iets voor elk van ons. In die teneur beseft De Wachter dat Levinas een zeer dwingende filosoof is die ons aanhoudend appelleert om de Ander te ontmoeten. Face à face.

Het wezen van het sociaal-cultureel werk kan soms zonneklaar schijnen op mijn gezicht, ook als het regent. De stralen zeggen me: vertalen, linken, Grote en stille denkers als Levinas presenteren. Voeding geven maar dorst aanwakkeren.

15 mei 2013 in de bibliotheek van Sint-Niklaas , van 19u30 tot 22 uur. U komt toch ook?

"Als je de Hollywoodsterren als voorbeeld neemt, tja dan wordt de plastische chirurgie daar rijk van, maar jijzelf meestal niet gelukkiger. We moeten leren een beetje ongelukkig te zijn. Want een beetje ongeluk -liefst niet te veel- hoort bij het leven. En als we nu eens vrede namen met 'gewoon geluk' in plaats van het grote geluk na te streven, dat zou ook helpen. "

Dirk De Wachter in de Bond, 8 maart 2013 (Dirk De Wachter komt op 15 mei naar Sint-Niklaas !).