André Gorz en Juliette Schor in de kijker met Dirk Holemans

Dendermonde , 30 januari 2013

Spreker is gestrand in Merelbeke met de trein. Mijn partner heeft de kinderen voor de tv geparkeerd en gaat in allerijl op zoek naar de ster (die oa blinkt in bescheidenheid) van vanavond: Dirk Holemans, oprichter en directeur van Oikos. Een denktank die vragen voor de toekomst stelt.

Ik blader als een gek in het zwaar bewerkte ‘De Markt voorbij’ die Gorz vulgariserend aan een breed publiek kenbaar maakt.

Om het eerste half uur enigszins zinvol door te brengen zoek ik naar redenen waarom de eco-filosoof brandend actueel is :

- pleidooi voor duurzame producten en zet zich zwaar af tegen de korte keten-rommel van zowel witgoed als bruingoed als ander spul

- het planetaire belang in rekening brengen

- rol van de reclame in vraag stellen (cfr Andrew Simms van the new economic foundation)

- financiële zeepbellen en krediet (Koen Schoors en vele anderen)

- pleidooi voor een krimpeconomie (Tim Jackson)

- strijd voor free commons

Wie Gorz leest botst voortdurend op de brede toepassingsmogelijkheden :

- Lets (Gorz spreekt van netwerken van wederkerige hulp)

- transitie

- stadslandbouw

- repaircafés (Gorz spreekt van fabbers of gemeenschapsateljees) 

- downshifters (gelukkiger met minder geld)

- enthousiasme voor Linux

We schakelen een concrete versnelling hoger met een uitleg over lokale ruilhandelsnetwerken (zie www.letsvlaanderen.be) , temeer daar twee lokale letstrekkers van Dendermonde de zaal vullen :

Letsnetwerken hebben sociale, ecologische, economische en educatieve functies. In Dendermonde en Lebbeke is de groep intussen al 120 leden sterk, ze hebben een spectaculaire groei gekend. Wie meer wil weten kan surfen naar www.letsdendermonde.be of mailen naar letsdendermonde@gmail.com .

Dirk arriveert en situeert Oikos en Gorz .

Gorz was actief met Sartre verbonden in de stroming van het existentialisme.  Eerst ben je hier en dan moet je nog iets van je leven maken, pleidooi om je leven te zien als een project en een oproep om je leven in handen te nemen.

Gorz was actief met Marx verbonden. Marx gaf veel aandacht aan het thema van de vervreemdende loonarbeid. Arbeid staat niet in relatie tot de rijkdom die de fabriekseigenaar vergaart en opstapelt. Hij blijft kritisch, zijn hele leven lang. Hij zet zich af tegen het communisme dat arbeid als overbodig zag.

Bijzonder aan Gorz : hij stelt zeer fundamentele vragen die niet meer gesteld worden in onze samenleving. Hoeveel dingen hebben we nodig? Hoeveel moeten we werken? Als we minder dingen nodig hebben moeten we ook minder werken … Waarvoor willen we leven?

Gorz was actief verbonden met Illich. Zoekt naar een leven met veel ‘autonomie’ en ‘bevrijde tijd’. Een boeiend voorbeeld zijn de 3D-printers die zelf dingen maken , een mogelijke voorbode om greep te krijgen op de productie?

Illich’s invloed gaat verder : gemanipuleerde behoeften vormen een surrogaat voor de frustraties van de  arbeiders in hun werkomgeving.

Gorz schrijft ‘Adieu au prolétariat’ waarin hij zich afzet tegen oude schema’s die niet meer passen : de verandering via het proletariaat verwachten is een illusie, zij zijn immers verslaafd aan economische groei.  De consumptielogica heeft hen helemaal in de ban.

Gorz zet zich ook af tegen een expertocratie die de eigen autonomie ondermijnt.

Gorz wordt ook beïnvloed door Habermas : leefwereld versus systeem is een cruciaal thema bij deze Duitse filosoof. Wijk, dorp en natuur vormen een eenheid en zijn de belangrijkste bestaanscontext. Ecologie dus vertalen als greep krijgen op de dagelijkse realiteit. Dirk geeft het voorbeeld van Freiburg, een erg groene stad die in de jaren zeventig tegen een kerncentrale streed.

Gorz zal ook altijd productie aan consumptie koppelen en verlangt dat onze behoeften zullen verminderen en we dus minder slaaf zullen worden van nieuwe artikelen op de markt ….

In de jaren negentig ziet hij een kruispunt : arbeidsbesparende technologie kan dienen om ons te bevrijden of om meer te consumeren? Helaas heeft de tweede lijn het grotendeels gehaald.

Met Gorz vraagt Holemans zich ook af wat er met ons geld gebeurt. Als spaarder heb je immers heel wat macht maar dat wordt weinig gethematiseerd. Voor Gorz was het ook altijd duidelijk dat er niet genoeg jobs zijn voor iedereen, sinds de jaren zeventig is er structurele werkloosheid. Vandaar ook zijn pleidooi voor een onvoorwaardelijk basisinkomen : een inkomen dat IEDEREEN in staat moet stellen tot een menswaardig bestaan, wie meer nodig heeft kan extra werken.

Hij ziet verschillende klassen opduiken na 1989: een kleine groep kenniswerkers die hun product na gedane arbeid meenemen naar huis, een tweede groep vormt het precariaat, de working poor, in die zin spreekt hij al vroeg van een Zuidafrikanisering van de samenleving. 

De basis voor een ecologische politiek zit hem in de driehoek : Staat Markt Autonomie

Fundamentele vragen die we ons kunnen stellen zijn dan ook :

- hoe kan de staat meer in functie van de autonomie van burgers staan? (het Gentse bestuursakkoord geeft volgens Dirk goede aanzetten daartoe)

- hoe kunnen we terug dingen in handen nemen?

- moeten we alles uit China halen of kunnen we ook dingen zelf maken?

Een kenniseconomie gekoppeld aan een basisinkomen kan de samenleving menselijker maken. Michel Bauwens is een typische peer to peer-denker, van individu tot individu zijn we via het net in staat om van kenniswerker tot kenniswerker tot productie over te gaan. Met vijftig mensen kan je alle knowhow verzamelen en organiseren zodat je je eigen windmolen bouwt.

In de publicatie ‘Mensen maken de stad’ vormt Gorz een inspiratiebron voor een kringloopeconomie.

De commons terug laten bloeien noemt Gorz ‘revolutionair reformisme’. De ontwikkeling van de sociale zekerheid is volgens Holemans een goed voorbeeld. Wie niet overtuigd is kan eens grasduinen in de geschriften van Hegel over de achterbuurten van Leeds in 1840. 

Commons moeten we zeer breed interpreteren;  in de reeks Tegenlicht was er een voorbeeld van een crèche (VPRO) zegt iemand

Ook inspirerend : low money-initiatives, een onderzoek van een Duitse onderzoeksgroep. Wonen in Berlijn is eerder goedkoop zodat je in tegenstelling tot in Londen een veel relaxter leven kan uitbouwen. In Londen heb je twee jobs nodig voor een halve job in Berlijn.

Probleem : extra vrije tijd wordt vaak omgezet in extra consumptie en met de opbrengst van zonnepanelen worden citytrips naar Barcelona georganiseerd wat de milieubalans globaal negatief doet omslaan.

Voor Dirk zullen we energie-intensieve activiteiten (vliegreizen bvb) duurder moeten belasten in de toekomst.

Zo komen we op het thema van vrijheid en autonomie :

- je wordt autonoom als je dingen kollektief gaat delen (in letsgroepen worden hakselaars, boormachines, remorkes … gedeeld met elkaar zodat je je niet suf moet werken om al die spullen voor jou alleen aan te schaffen, je gebruikt ze immers toch maar 1% op jaarbasis)

- Gorz belooft echter niet de hemel op aarde, we zullen altijd voor een deel (bvb 2 of 3 dagen) moeten werken

De omgeving van mensen is bepalend voor wie we als mensen zijn , een thema van Paul Verhaeghe in ‘Identiteit’ :

- maar soms is kollektief en soms is egoïstisch gedrag nodig (leren we uit de antropologie)

- letsgroepen hebben een effect op het individu (vooral voor de leden) à hoe kunnen we ze verder op macro-niveau tillen?

- door de markt bvb terug te dringen kan het coöperatieve meer gestimuleerd worden  .

Tot slot zoeken we de verbinding met Juliet Schor (Universiteit van Boston) :

Haar filmpje vat alles mooi samen http://www.youtube.com/watch?v=HR-YrD_KB0M  en is een boeiende hedendaagse vertaling !

De overwerkte Amerikaan wordt er verbonden met de overgeconsumeerde Amerikaan . Plenitude staat zo voor overvloed met een wrang kantje. Een van haar statements : Americans can use a break. In het filmpje is “Do It Yourself” één van de slagzinnen. Eco-intelligentie kan er worden gekoppeld aan sociale innovatie en het bouwen aan sociaal kapitaal .

Bedankt Dirk, Sofie en alle aanwezigen, weeral een avond die inspireert voor wat ons te doen staat !

@ Ivan en Lies : op één van de volgende transitie-ochtenden kunnen we misschien het filmpje van Schor eens tonen?

Stefaan Segaert